Extreme Weather - Past Simple va Used to (o'tmishdagi odatlar)
Kirish: Extreme Weather - ob-havo o'zgardi, gaplar ham o'zgaradi
Buvingiz aytadi: "Ilgari qishlar juda sovuq bo'lardi, qor tizzagacha yog'ardi." Yangiliklar aytadi: "O'tgan yozda harorat 45 darajaga yetdi." E'tibor bering: birinchi gap o'tmishdagi takrorlanuvchi odat-holat haqida, ikkinchisi esa bir marta sodir bo'lgan aniq voqea haqida. Ingliz tilida bu ikki ma'no ikki xil vosita bilan beriladi:
- Used to: Winters used to be much colder. - Qishlar (ilgari) ancha sovuq bo'lardi. (Hozir unday emas!)
- Past Simple: Last summer the temperature reached 45 degrees. - O'tgan yozda harorat 45 darajaga yetdi. (Bir martalik fakt.)
Iqlim o'zgarishi davrida yashayapmiz, shuning uchun "ilgari shunday edi - hozir bunday" qolipi ingliz tilidagi eng kerakli qoliplardan biriga aylandi. Shu darsda aynan shuni o'rganamiz.
1-bo'lim. Past Simple - qisqa takror
Past Simple o'tmishda aniq vaqtda sodir bo'lib tugagan voqealarni bildiradi. Vaqt ko'rsatkichlari: yesterday, last year, in 2015, two days ago.
Ega + V2 (yoki V-ed)
- A powerful storm hit the coast in September. - Kuchli bo'ron sentyabrda qirg'oqqa urildi.
- It snowed heavily last night. - Kecha kuchli qor yog'di.
- The flood destroyed three bridges. - Suv toshqini uchta ko'prikni buzdi.
2-bo'lim. Used to - endi yo'q odatlar va holatlar
Used to + V1 o'tmishda muntazam takrorlangan odat yoki uzoq davom etgan holatni bildiradi, va eng muhimi - bu hozir davom etmayotganini ta'kidlaydi.
Darak gap: Ega + used to + V1
Inkor gap: Ega + didn't use to + V1
So'roq gap: Did + ega + use to + V1?
- People used to predict the weather by watching birds and clouds. - Odamlar ob-havoni qushlar va bulutlarga qarab bashorat qilishardi.
- This region used to have four clear seasons. - Bu hududda (ilgari) to'rt fasl aniq ajralib turardi.
- It didn't use to rain so rarely. - Yomg'ir (ilgari) bunchalik kam yog'masdi.
- Did your grandparents use to skate on the river? - Buvi-buvangiz daryoda konki uchisharmidi?
Diqqat: used to ham harakat odatlari (used to play), ham holatlar (used to be, used to have, used to live) bilan ishlatiladi.
Eslatma: inkor va so'roqda "d" harfi tushib qoladi: didn't USE to, Did you USE to...? Chunki o'tgan zamon belgisi allaqachon did da turibdi. "Didn't used to" yozish - eng keng tarqalgan imlo xatosi, hatto ona tilida so'zlashuvchilar ham adashadi!
3-bo'lim. Past Simple yoki used to? Taqqoslash
| Belgi | Past Simple | Used to |
|---|---|---|
| Ma'nosi | Bir martalik yoki aniq vaqtdagi voqea | Takrorlangan odat yoki uzoq holat (endi yo'q) |
| Vaqt ko'rsatkichi | Aniq: in 2010, last winter, yesterday | Noaniq: ilgari, bolaligimda, before |
| Necha marta? | Bir marta yoki sanalgan marta (twice, three times) | Ko'p marta, muntazam |
| Hozir-chi? | Aytilmaydi | Endi davom etmaydi (asosiy urg'u!) |
| Misol | A tornado struck the town in May. | Tornadoes used to be very rare here. |
Muhim qoida: aniq sana, aniq son yoki bir martalik voqea bilan used to ISHLATILMAYDI:
- Noto'g'ri: I used to visit Bukhara last year. To'g'ri: I visited Bukhara last year. (bir martalik voqea)
- Noto'g'ri: It used to snow three times last winter. To'g'ri: It snowed three times last winter. (sanalgan marta)
Aksincha, odat haqida gapirganda ikkalasi ham grammatik jihatdan to'g'ri, lekin used to "endi unday emas" ma'nosini qo'shadi: We swam in the river every summer (oddiy fakt) va We used to swim in the river every summer (endi suzmaymiz - ehtimol daryo qurib qolgan).
4-bo'lim. Habit comparison: "ilgari - hozir" qolipi
Odatlarni taqqoslash uchun eng qulay qurilma: used to + V1 (ilgari) va now + Present Simple (hozir). Iqlim mavzusidagi misollar:
- The Aral Sea used to be the fourth largest lake in the world. Now it is only a small part of its old size. - Orol dengizi dunyodagi to'rtinchi eng katta ko'l edi. Hozir u avvalgi hajmining kichik bir qismi, xolos.
- Fishermen in Moynaq used to catch thousands of tons of fish every year. Now their ships lie in the sand. - Mo'ynoqlik baliqchilar har yili minglab tonna baliq tutishardi. Hozir ularning kemalari qumda yotibdi.
- Summers used to be cooler, and now heatwaves arrive almost every year. - Yozlar salqinroq bo'lardi, hozir esa jazirama deyarli har yili keladi.
- People used to heat their homes with coal; now most families use gas or electricity. - Odamlar uylarini ko'mir bilan isitishardi; hozir ko'pchilik gaz yoki elektrdan foydalanadi.
- Farmers used to rely only on experience; now they check satellite weather forecasts on their phones. - Dehqonlar faqat tajribaga tayanishardi; hozir telefonda sun'iy yo'ldosh prognozlarini ko'rishadi.
5-bo'lim. O'zbek o'quvchilarining tipik xatolari (interferensiya)
- Darak gapda "d" ni tushirish. Noto'g'ri: I use to play outside in winter. To'g'ri: I used to play outside in winter. (Darak gapda used - d bilan!)
- Inkorda ortiqcha "d". Noto'g'ri: It didn't used to be so hot. To'g'ri: It didn't use to be so hot.
- Hozirgi odat uchun used to ishlatish. O'zbekcha "odatda" so'zi chalg'itadi. Noto'g'ri: I used to drink green tea every morning (hozirgi odat ma'nosida). To'g'ri: I usually drink green tea every morning. Used to FAQAT o'tmish uchun!
- Used to va be used to ni aralashtirish. Bular butunlay boshqa qoliplar: I used to live in a hot climate (ilgari yashaganman, endi yo'q) va I am used to hot weather (issiq havoga o'rganib qolganman - hozir ham). Be used to dan keyin V-ing yoki ot keladi: I am used to living here.
- Aniq vaqt bilan used to. Noto'g'ri: We used to see a tornado in 2019. To'g'ri: We saw a tornado in 2019.
- So'roqda used to ni to'liq saqlash. Noto'g'ri: Did winters used to be colder? To'g'ri: Did winters use to be colder?
Maslahat: gap tuzishdan oldin ikkita savol bering: 1) Bu voqea BIR MARTA bo'lganmi yoki ODAT bo'lganmi? Bir marta bo'lsa - Past Simple. 2) Odat bo'lsa, HOZIR HAM davom etadimi? Davom etmasa - used to; davom etsa - usually + Present Simple.
6-bo'lim. Qiziqarli ma'lumotlar: ekstremal ob-havo raqamlarda
- Yer yuzida qayd etilgan eng yuqori harorat - 56,7 daraja - 1913-yilda AQShning O'lim vodiysida o'lchangan: The record was set more than a century ago, when weather stations used to work without any electronics.
- Orol dengizi 1960-yillarda 68 000 kvadrat kilometrni egallardi - bu hozirgi O'zbekistonning deyarli 15 foiziga teng maydon. It used to support 40 000 fishermen and their families.
- Evropada XVII-XIX asrlarda "Kichik muzlik davri" bo'lgan: Londonda Temza daryosi shunchalik qattiq muzlardiki, odamlar muz ustida bozor - Frost Fair - o'tkazishardi. The river used to freeze so hard that people held festivals on the ice.
- Bugungi kunda meteorologlar 5 kunlik prognozni 1980-yillardagi 1 kunlik prognoz aniqligida bera oladi - ilgari esa odamlar qizil shafaqqa qarab bashorat qilishardi: "Red sky at night, shepherd's delight."
7-bo'lim. Amaliyot: odatlarni taqqoslang
Qavs ichidagi fe'lni to'g'ri shaklda qo'ying (Past Simple yoki used to), so'ng javoblar bilan solishtiring:
- My grandfather ___ (walk) five kilometres to school every day, even in snow.
- A huge hailstorm ___ (damage) our garden last April.
- People ___ (not/have) air conditioners, so summers felt even hotter.
- ___ this river ___ (freeze) in winter when you were a child?
- We ___ (see) a real sandstorm in 2021 - the sky turned orange.
- There ___ (be) a large lake here, but it dried up years ago.
Javoblar:
- used to walk (har kungi odat, endi yo'q)
- damaged (aniq vaqtdagi bir martalik voqea)
- didn't use to have (o'tmishdagi holat, inkorda "d"siz!)
- Did this river use to freeze (so'roqda ham "d"siz)
- saw (aniq yil - 2021, used to mumkin emas)
- used to be (uzoq davom etgan holat, endi yo'q)
Yakuniy eslatma: used to - bu shunchaki grammatik qolip emas, balki o'zgarishlar haqida gapirish tili. Insho yozganda (masalan, iqlim o'zgarishi mavzusida) "ilgari - hozir" kontrastini used to bilan bersangiz, matningiz ham grammatik boy, ham mantiqan kuchli chiqadi.