Word Order: Ingliz tilida so'z tartibi (SVO, ravishlar o'rni, sifatlar zanjiri va inversiya)
Kirish: Nega inglizlar so'z tartibiga bunchalik qattiq?
O'zbek tilida so'z tartibi erkin: "Men kitobni o'qidim", "Kitobni men o'qidim", "O'qidim men kitobni" - hammasi tushunarli, chunki kim nima qilganini QO'SHIMCHALAR ko'rsatadi. Ingliz tilida esa qo'shimchalar deyarli yo'q, shuning uchun ma'noni SO'Z TARTIBI ko'taradi. Bitta almashish - butunlay boshqa ma'no:
- The dog bit the man. - It odamni tishladi.
- The man bit the dog. - Odam itni tishladi!
O'zbek tili SOV (ega - to'ldiruvchi - kesim) tilidir: Men kitob o'qidim. Ingliz tili esa SVO: I read a book. Aynan shu farq o'zbek o'quvchilari xatolarining eng chuqur ildizi - fe'lni gap oxiriga surish odati.
1-bo'lim. Asosiy qolip: SVO + qanday + qayerda + qachon
Subject + Verb + Object + Manner + Place + Time
- Aziz (S) bought (V) a laptop (O) cheaply (qanday) at Malika bazaar (qayerda) last week (qachon).
- She sings beautifully at concerts every spring. - U har bahor konsertlarda chiroyli kuylaydi.
Uchta ravishli holning tartibini eslab qolish uchun qoida: MPT - Manner, Place, Time (qanday - qayerda - qachon). O'zbek tilida tartib aksincha boshlanadi ("Kecha bozorda arzon..."), shuning uchun bu qolip alohida mashq talab qiladi. Vaqtni urg'u uchun gap boshiga chiqarish mumkin: Last week, Aziz bought a laptop - lekin ega bilan kesim baribir o'z o'rnida qoladi.
2-bo'lim. Chastota ravishlarining "oltin o'rni"
Always, usually, often, sometimes, rarely, never kabi ravishlar uchun qat'iy qoida:
asosiy fe'ldan OLDIN --- be fe'lidan KEYIN --- yordamchi va asosiy fe'l ORASIDA
- I always drink green tea in the morning. (asosiy fe'ldan oldin)
- She is never late for class. (be dan keyin)
- We have often visited this museum. (have bilan visited orasida)
- They can usually solve such problems quickly. (modal bilan fe'l orasida)
Diqqat: very much, a lot kabi daraja iboralari esa fe'l bilan to'ldiruvchi ORASIGA kirmaydi - ular gap oxiriga boradi: I like football very much (I like very much football EMAS).
3-bo'lim. Sifatlar zanjiri: OSASCOMP qoidasi
Bir otning oldida bir nechta sifat kelsa, ular tasodifiy emas, qat'iy tartibda joylashadi:
Opinion - Size - Age - Shape - Colour - Origin - Material - Purpose + NOUN
| Bosqich | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| Opinion | fikr, baho | beautiful, terrible, lovely |
| Size | hajm | big, small, tiny |
| Age | yosh | old, new, ancient |
| Shape | shakl | round, square, flat |
| Colour | rang | blue, dark green |
| Origin | kelib chiqish | Uzbek, Italian, Chinese |
| Material | material | silk, wooden, cotton |
| Purpose | vazifa | sleeping (bag), shopping (centre) |
- a beautiful small old round blue Uzbek silk scarf - chiroyli kichkina eski dumaloq ko'k o'zbek ipak ro'moli (amalda 2-3 tadan ortiq sifat kam ishlatiladi, lekin tartib doim shu).
- a lovely new Italian leather bag (fikr - yosh - kelib chiqish - material)
- Noto'g'ri tartib g'alati eshitiladi: "a silk Uzbek old beautiful scarf" - ingliz qulog'i buni darhol sezadi.
4-bo'lim. Savol va bilvosita savol tartibi
Savolda yordamchi fe'l ega OLDIGA chiqadi (inversiya):
- Do you like plov? / Where does she work? / Have they arrived?
Lekin bilvosita (embedded) savolda tartib DARAK gapga qaytadi - bu joyda eng ko'p xato qilinadi:
- Could you tell me where the station is? (where is the station EMAS)
- I don't know what time the shop opens. (what time does the shop open EMAS)
5-bo'lim. Inversiya - B2 darajaning bezagi
Ta'kid va rasmiy uslub uchun inkor ma'nodagi so'z gap boshiga chiqarilsa, undan keyin SAVOL tartibi keladi:
Never / Rarely / Not only / No sooner + yordamchi fe'l + ega + fe'l
- Never have I seen such a beautiful sunset. - Hech qachon bunday go'zal quyosh botishini ko'rmaganman. (oddiy: I have never seen...)
- Not only does she speak English, but she also knows French. - U nafaqat inglizcha gapiradi, balki fransuz tilini ham biladi.
- Rarely do we get such an opportunity. - Bunday imkoniyat kamdan-kam keladi.
- Qisqa javoblarda ham inversiya: "I love shashlik." - "So do I." / "I don't eat fast food." - "Neither do I."
Eslatma: Inversiya - IELTS Writing va Speaking da yuqori ball olishning ishonchli belgilaridan biri, lekin uni me'yorida ishlating: bitta insho yoki javobda 1-2 marta yetarli. Har gapda inversiya qilish tabiiy emas - bu xuddi har jumlaga maqol qo'shgandek eshitiladi.
6-bo'lim. O'zbek o'quvchilarining tipik xatolari (interferensiya)
Barcha xatolarning manbai bitta: o'zbekcha SOV tartibini va erkin so'z joylashuvini ingliz tiliga ko'chirish:
- Noto'g'ri: I every day English learn. -> To'g'ri: I learn English every day. (Fe'l gap oxiriga surilgan - o'zbekcha "Men har kuni ingliz tilini o'rganaman" tartibi ko'chirilgan.)
- Noto'g'ri: Yesterday I to the bazaar went. -> To'g'ri: I went to the bazaar yesterday. (SVO buzilgan; vaqt gap boshida qolsa ham fe'l egadan keyin keladi: Yesterday I went...)
- Noto'g'ri: I like very much Uzbek food. -> To'g'ri: I like Uzbek food very much. (Fe'l bilan to'ldiruvchi orasiga hech narsa kirmaydi.)
- Noto'g'ri: She always is happy. -> To'g'ri: She is always happy. (Chastota ravishi be dan KEYIN keladi.)
- Noto'g'ri: I never have been to London. -> To'g'ri: I have never been to London. (Ravish yordamchi va asosiy fe'l ORASIDA turadi.)
- Noto'g'ri: He bought a leather new nice jacket. -> To'g'ri: He bought a nice new leather jacket. (OSASCOMP: fikr - yosh - material.)
- Noto'g'ri: Tell me where is the bus stop. -> To'g'ri: Tell me where the bus stop is. (Bilvosita savolda darak tartibi.)
- Noto'g'ri: Never I have seen such a thing. -> To'g'ri: Never have I seen such a thing. (Never gap boshiga chiqsa, inversiya MAJBURIY - yordamchi fe'l egadan oldin.)
- Noto'g'ri: She speaks very well English. -> To'g'ri: She speaks English very well. (Tartib: fe'l + to'ldiruvchi + ravish.)
7-bo'lim. Mashqlar
Mashq 1. Aralash so'zlardan gap tuzing
- quickly / she / her homework / finished / last night -> She finished her homework quickly last night.
- never / we / such a tall building / have / seen -> We have never seen such a tall building.
- a / bought / silk / beautiful / Uzbek / scarf / I -> I bought a beautiful Uzbek silk scarf.
- where / you / tell / could / me / the museum / is -> Could you tell me where the museum is?
Mashq 2. Sifatlarni to'g'ri tartibda qo'ying
- a (wooden / old / lovely) table -> a lovely old wooden table
- a (red / sports / new) car -> a new red sports car
- (black / two / leather / small) bags -> two small black leather bags
Mashq 3. Inversiya bilan qayta yozing (B2)
- I have never tasted such delicious plov. -> Never have I tasted such delicious plov.
- She not only sings but also writes her own songs. -> Not only does she sing, but she also writes her own songs.
- We rarely see snow in October. -> Rarely do we see snow in October.
Metodik maslahat: So'z tartibini o'rgatishda "jonli gap" texnikasi juda samarali: har bir o'quvchiga bittadan so'z kartochkasi bering va ularni sinf oldida TO'G'RI TARTIBDA saflanishga undang. Tana harakati bilan o'rganilgan SVO qolipi yozma mashqdan ko'ra mustahkamroq o'rnashadi. Keyin "vaqt" kartochkasini gap boshiga ko'chirtiring - qolgan safning o'zgarmasligini o'quvchilar o'z ko'zi bilan ko'radi.
Qiziqarli faktlar (Did you know?)
- Dunyodagi tillarning qariyb 45 foizi o'zbek tili kabi SOV, 42 foizi ingliz tili kabi SVO tartibida. Demak, siz dunyoning "ko'pchilik" tartibidan "ikkinchi ko'pchilik" tartibiga o'tyapsiz!
- Qadimgi ingliz tili (Old English) so'z tartibi ancha erkin edi, chunki unda kelishik qo'shimchalari bor edi - xuddi hozirgi o'zbek tilidagidek. Qo'shimchalar yo'qolgach, tartib qat'iylashdi: taxminan 1200-yillardan boshlab SVO g'olib chiqdi.
- OSASCOMP qoidasini ingliz tilida so'zlashuvchilarning o'zi ham bilmaydi - ular tartibni "his qiladi". "Big red ball" to'g'ri, "red big ball" esa g'alati eshitiladi, lekin nima uchunligini ko'pchilik tushuntirib berolmaydi.
- Yoda (Yulduzli urushlar qahramoni) ataylab buzilgan tartibda gapiradi: "Patience you must have" - aslida bu OSV tartibi. Uning nutqi ingliz qulog'iga g'alati, lekin tushunarli - bu so'z tartibi qanchalik muhim, ammo kontekst ham kuchli ekanini ko'rsatadi.