Articles: A, An, The va nol artikl (murakkab holatlar bilan)
Kirish: O'zbek tilida yo'q, inglizchada har qadamda
Artikl - o'zbek o'quvchisi uchun eng qiyin mavzu, chunki ona tilimizda bu tushuncha umuman yo'q. "Kitob oldim" deymiz - qaysi kitobligini kontekst hal qiladi. Ingliz tili esa har safar tanlashni TALAB qiladi: a book (qandaydir bir kitob), the book (o'sha ma'lum kitob) yoki books (umuman kitoblar). Yaxshi yangilik: butun tizim bitta savolga qurilgan - tinglovchi qaysi narsa haqida gap ketayotganini biladimi? Bilsa - the, bilmasa - a/an, umumiy gap bo'lsa - artiklsiz.
1-bo'lim. A yoki An: harf emas, TOVUSH hal qiladi
a + undosh TOVUSH --- an + unli TOVUSH
Bu qoidadagi eng katta tuzoq: yozilishga emas, TALAFFUZGA qarash kerak:
- an hour, an honest man - h yozilgan, lekin talaffuz qilinmaydi: [auə], [ˈɒnɪst].
- a university, a European country, a one-way street - u va E harflari bor, lekin talaffuz [ju:], [jʊə], [wʌn] - undosh tovush bilan boshlanadi!
- an MBA, an X-ray, an SMS - qisqartmalarda harfning NOMI o'qiladi: [em], [eks], [es] - unli bilan boshlanadi.
A/an faqat sanaladigan birlik ot bilan keladi va "bir dona, qandaydir" ma'nosini beradi. Kasb-hunar aytishda majburiy: My mother is a doctor (My mother is doctor EMAS).
2-bo'lim. The: tinglovchi biladigan narsa
The quyidagi besh holatda ishlatiladi:
- Ikkinchi eslatish: I saw a dog in our yard. The dog was hungry. - Birinchi safar a, keyin the.
- Kontekstdan ma'lum: Close the door, please. - Qaysi eshik ekani ayon.
- Dunyoda yagona: the sun, the moon, the internet, the sky.
- Superlativ va tartib sonlar: the best student, the first lesson, the only way, the same answer.
- Butun tur haqida (rasmiy uslub): The snow leopard lives in the mountains of Central Asia. - Qor qoploni turi haqida.
3-bo'lim. Nol artikl: qachon hech narsa kerak emas
Ø + ko'plik/sanalmas ot (umumiy ma'noda) --- Ø + til, sport, taom, fan nomlari
- Umumiy gaplar: Books are expensive nowadays. Water is essential for life. (The books are expensive - faqat MA'LUM kitoblar haqida bo'lardi.)
- Tillar va fanlar: She speaks English and studies mathematics.
- Sport va o'yinlar: We play football after school. (play THE football EMAS!)
- Taomlar: We have breakfast at seven. What did you eat for lunch?
- Transport qoliplari: by bus, by car, by plane, on foot.
4-bo'lim. Geografiya: the xaritasi
| THE bilan | Artiklsiz (Ø) |
|---|---|
| Daryolar, dengizlar, okeanlar: the Amu Darya, the Aral Sea, the Pacific | Ko'llar: Lake Baikal, Lake Charvak |
| Tog' TIZMALARI: the Tian Shan, the Alps | Yakka tog' cho'qqilari: Everest, Mount Fuji |
| Ko'plik yoki so'z birikmali davlat nomlari: the USA, the UK, the Netherlands, the Philippines | Oddiy davlat nomlari: Uzbekistan, Japan, France |
| Cho'llar va orollar guruhi: the Kyzylkum, the Maldives | Shaharlar va qit'alar: Tashkent, Asia, Africa |
- We swam in the Aral Sea region and then visited Lake Charvak.
- The Tian Shan mountains are beautiful, and Everest is the highest peak in the world.
- She has been to the Netherlands, France, and the USA.
5-bo'lim. Ma'no o'zgartiruvchi juftliklar: school yoki the school?
Ba'zi otlar bilan artikl butun ma'noni o'zgartiradi - bu B2 ning eng nozik joyi:
- go to school = o'qish uchun (o'quvchi sifatida) --- go to the school = binoga borish (masalan, ota-ona majlisga).
- in hospital = bemor sifatida yotibdi --- in the hospital = binoning ichida (masalan, hamshira ishlaydi).
- in prison = mahbus sifatida --- in the prison = binoda (masalan, tekshiruvchi).
- at home, at work, in bed - bu qoliplar DOIM artiklsiz: I left my phone at home.
Eslatma: Qoida shunday ishlaydi: muassasa o'z VAZIFASIDA ishlatilsa (maktab - o'qish, kasalxona - davolanish) - artiklsiz; oddiy BINO sifatida tilga olinsa - the bilan. "My brother is in hospital" - ukam kasal; "My brother is in the hospital" - ukam o'sha binoda (balki shifokordir).
6-bo'lim. O'zbek o'quvchilarining tipik xatolari (interferensiya)
Ona tilida artikl bo'lmagani uchun xatolar ikki yo'nalishda bo'ladi: kerakli joyda tushirib qoldirish va keraksiz joyga qo'shish:
- Noto'g'ri: My father is teacher. -> To'g'ri: My father is a teacher. (Kasb oldidan a/an majburiy - o'zbekcha "otam o'qituvchi" artiklsiz bo'lgani uchun tushirib qoldiriladi.)
- Noto'g'ri: I like the football very much. -> To'g'ri: I like football very much. (Sport nomlari artiklsiz.)
- Noto'g'ri: The life is beautiful. -> To'g'ri: Life is beautiful. (Mavhum otlar umumiy ma'noda artiklsiz - rus tili ta'sirida ham shu xato ko'p uchraydi.)
- Noto'g'ri: He is an university student. -> To'g'ri: He is a university student. (University [ju:] - undosh tovush bilan boshlanadi.)
- Noto'g'ri: I waited for a hour. -> To'g'ri: I waited for an hour. (Hour da h talaffuz qilinmaydi - unli tovush.)
- Noto'g'ri: We visited the Uzbekistan last year. -> To'g'ri: We visited Uzbekistan last year. (Oddiy davlat nomlari artiklsiz; lekin the USA, the UK.)
- Noto'g'ri: She plays the tennis every weekend. -> To'g'ri: She plays tennis every weekend. (Sport artiklsiz; lekin musiqa asboblari THE bilan: she plays the piano.)
- Noto'g'ri: Sun rises in the east. -> To'g'ri: The sun rises in the east. (Dunyoda yagona narsalar the bilan.)
- Noto'g'ri: I go to the school every day. (o'quvchi aytmoqda) -> To'g'ri: I go to school every day. (O'quvchi maktabga o'z vazifasi - o'qish uchun boradi.)
7-bo'lim. Mashqlar
Mashq 1. A, an, the yoki Ø (hech narsa) qo'ying
- My sister is ___ engineer. She works in ___ Tashkent. -> an, Ø
- ___ Amu Darya is ___ longest river in Central Asia. -> The, the
- I usually have ___ breakfast at 7 and go to ___ school by ___ bus. -> Ø, Ø, Ø
- We saw ___ interesting film yesterday. ___ film was about space. -> an, The
Mashq 2. Juftlikdagi farqni tushuntiring
- My grandmother is in hospital. / The nurse works in the hospital. -> bemor sifatida / binoda ishlaydi
- She plays tennis. / She plays the piano. -> sport artiklsiz / musiqa asbobi the bilan
Mashq 3. Xatoni toping va tuzating
- He wants to be a honest person. -> an honest ([ˈɒnɪst] - unli tovush)
- The Everest is in the Asia. -> Everest is in Asia (yakka cho'qqi va qit'a - artiklsiz)
- I have been to UK twice. -> the UK (qisqartmali davlat nomi)
Metodik maslahat: Artiklni alohida mavzu sifatida emas, HAR darsda "uch soniyalik tekshiruv" sifatida o'rgating: o'quvchi har gap tuzganda o'zidan "tinglovchi buni biladimi?" deb so'rasin. Bilsa - the, bilmasa va bitta bo'lsa - a/an, umumiy bo'lsa - hech narsa. Shu bitta savol qoidalarning 80 foizini qoplaydi; qolgan 20 foiz (geografiya, qoliplar) esa jadval bilan yodlanadi.
Qiziqarli faktlar (Did you know?)
- The - ingliz tilidagi eng ko'p ishlatiladigan so'z: har yozilgan 16 so'zning bittasi the. A/an esa eng ko'p ishlatiladiganlar ro'yxatida beshinchi o'rinda.
- The so'zi unli tovushdan oldin [ði:] deb talaffuz qilinadi: the apple [ði: æpl], the hour [ði: auə] - lekin bu yozuvda ko'rinmaydi, faqat talaffuzda.
- Dunyo tillarining aksariyatida artikl yo'q - rus, o'zbek, yapon, xitoy, turk tillari artikllarsiz bemalol ishlaydi. Shuning uchun bu tillarda so'zlashuvchilar uchun artikl ingliz tilining eng "sirli" qismi hisoblanadi.
- Ba'zi nomlarda the rasmiy nomning bir qismi: The Hague (Gaaga shahri - shaharlar ichida noyob istisno), The Times gazetasi, the Beatles guruhi. Bu holatlarda the ni tushirib bo'lmaydi.